Posted by Paweł A. Makowski

Słowo etyka pochodzi od starogreckiego ethos, znaczącego charakter, wartość, zwyczaj czy obyczaj, , ideał, moralność i jego pochodnych. Artystoteles użył jako pierwszy terminu etyka (ta ethica) dla określenia teoretycznych badań nad moralnością, a więc studiów dotyczących wartości, nakazów, zakazów, norm uznawanych w różnych społecznościach. Jest on też twórcą podstaw etyki jako samodzielnej dyscypliny filozoficznej. Poświęcił jej trzy traktaty: „Etyka nikomachejska”, „Etyka wielka”, „Etyka eudemejska”. Wskazał na ścisłe związki etyki z polityką. W „Etyce wielkiej” pisze, że problemy etyczne są częścią nauki o polityce oraz że: „W polityce bowiem nie może niczego dokonać ten, kto nie posiada określonej cechy tzn. kto nie jest moralnie wartościowy.

Od czasów Arystotelesa po dzień dzisiejszy etyka uznawana jest za odrębną dyscyplinę filozoficzną. Można by ją nazwać, racjonalnym naukowym badaniem moralności czy też krótko filozofia moralności. Istniały i istnieją różne klasyfikacje etyki ze względu na prezentowane poglądy i metody badawcze. W dzisiejszych czasach, które charakteryzują się obiektywną tendencją do globalizacji i uniwersalizacji coraz większej liczby problemów, kryzysów, wyzwań oraz subiektywną tendencją do fragmentaryzacji, dezintegracji do coraz węższej specjalizacji w niemal wszystkich dziedzinach życia, w tym i w obrębie dyscyplina naukowych i filozoficznych, fenomen ten dotknął w szczególny sposób i etykę.

Naukowcy, specjaliści w jednej dziedzinie, rzadko i niezbyt chętnie współpracują ze specjalistami z innych dyscyplin naukowych i najczęściej z nielicznymi wyjątkami, nie czują się kompetentni do wypowiadanie się w problemach nie dotyczących ich wąskiej specjalizacji. Dążenia do jedności nauki do utworzenia racjonalnego i spójnego światopoglądu, będącego syntezą osiągnięć nauki, filozofii i etyki, a więc do zrozumienia i wyjaśnienia tego, co jest oraz określa tego, co powinno być, do wypracowania uniwersalnych norm, zasad, imperatywów skutecznego działania dla osiągnięcia tego celu, są dziś już tylko utopijnymi mrzonkami, nie traktowanymi poważnie.

Mnożą się natomiast różne traktaty etyczne, dotyczące najrozmaitszych specjalności. Tak np. „Oksfordzki słownik filozoficzny” wymienia: etykę biznesu, etykę deontologiczną, etykę dzielności lub cnoty, etykę ekologiczną, etykę ewolucyjną, etykę feministyczną, etykę medyczną, etykę naturalistyczną, etykę osobową, etykę stosowaną, etykę sytuacyjną.

Można by tę listę dowolnie przedłużać. U podstaw tego typu podziałów leży jednak o wiele bardziej ogólna i zasadnicza klasyfikacja etyki: na etykę normatywną i etykę opisowo-wyjaśniającą.

Etyka normatywna – dąży do określania i uzasadniania wartości i zasad moralnych. Najczęściej wymienianymi i omawianymi wartościami to: dobro, wolność, sprawiedliwość, godność, szczęście i niezbywalne prawa człowieka. Można by powiedzieć, że są to wartości wspólne dla etyki i polityki, chociaż niejednokrotnie różnie rozumiane i różnie uzasadniane. Etyka normatywna dąży do uzasadniania tego, co powinno być i jak powinniśmy postępować, często w abstrakcji od tego co jest, od tego jak postępujemy, od faktów i zjawisk społecznej rzeczywistości. Etyka normatywna jest swego rodzaju zbiorem poglądów i ich uzasadnień na temat tego jak indywidualne osoby, czy też określone środowiska zawodowe powinny postępować.

Etyka opisowo-wyjaśniająca – dąży do możliwie rzetelnego, obiektywnego i pełnego opisu i wyjaśnienia zjawisk sfery moralności, a więc przedstawienia obowiązujących i stosowanych lub nie w danej społeczności wartości, zasad, norm, nakazów, zakazów moralnych. Przedstawiciele tej dyscypliny ograniczają się do opisu, wyjaśnień i porównań zjawisk z dziedziny moralności. Nie wdają się w ocenę opisywanych czy wyjaśnianych zjawisk. W swoich badaniach korzystają z osiągnięć takich dyscyplin naukowych jak: antropologia, socjologia, historia, psychologia, prawo.

Źródło: M. Dobrosielski, Etyka a polityka i dyplomacjaw: Dyplomacja (red.) M. Wilk, Łódź 2002.

Zdjęcie: segritta.pl