Posted by Paweł A. Makowski

W rozważaniach nad moralnością dyplomacji, często poszukuje się źródeł, na podstawie których będzie można dokonać oceny moralnej określonych działań. W dzisiejszym wpisie, zaprezentuję źródło, które w mojej ocenie pozwala na ocenę moralną wspomnianych działań. Jest to model moralności Kohlberga. Możemy w nim znaleźć sześć moralnych stadiów, które są zgrupowane na trzech poziomach: przedkonwencjonalnym, konwencjonalnym oraz postkonwencjonalnym.

Poziom przedkonwencjonalny

Jest poziomem większości dzieci poniżej 9 lat, części młodzieży i wielu dorastających i dorosłych w grupie przestępców. Posiadamy dwa stadia:

Stadium moralności heteronomicznej – charakteryzuje działania nakierowane na unikanie kary oraz podporządkowanie władzy autorytetów. W stadium tym dominuje egocentryczny punkt widzenia, w którym nie bierze się pod uwagę potrzeb innych osób oraz nie zdaje sobie sprawy z tego, że różnią się one od potrzeb własnych.

Stadium konkretnego indywidualizmu – dominuje podejście instrumentalne, reguł przestrzega się tylko wtedy, gdy odpowiada to czyjejś potrzebie; działa się głównie dla zaspokojenia własnych interesów, rozumiejąc wszakże, że inni mają również swoje potrzeby. Ponieważ czasem potrzeby własne i innych wchodzą ze sobą w konflikt, więc z jednej strony za słuszne przyjmuje się także możliwość kompromisu (równy podział, wymiana, umowa).

Poziom konwencjonalny

Występuje u większości młodzieży i dorosłych, osiągany jest po 20-25 roku życia. Warto tutaj podkreślić, że osoby na poziomie przedkonwencjonalnym nie dochodzą do rzeczywistego rozumienia i podtrzymywania uznanych społecznie norm oraz oczekiwań. Dla jednostek na poziomie konwencjonalnym moralność składa się ze społecznie podzielanego systemu moralnych zasad, ról oraz norm.

Stadium interpersonalnego konformizmu – charakteryzuje dbałość o utrzymanie dobrych stosunków z innymi oraz umiejętność stawiania się w położeniu innej osoby, ale nie ma jeszcze uogólnionej perspektywy społecznego systemu.

Stadium systemu społecznego –  w którym dużą wagę przypisuje się porządkowi prawnemu, a poszczególne związki i relacje są rozpatrywane ze względu na miejsce w społecznym systemie, określającym role, które się przyjmuje i reguły, których się przestrzega.

Poziom postkonwencjonalny

Osoby na tym poziomie rozumieją oraz ogólnie akceptują zasady społeczne, ale akceptacja ta jest oparta na formułowaniu i przestrzeganiu ogólnych zasad moralnych (pryncypiów). Zasady te jednak mogą wejść w konflikt z konwencjami społecznymi i wtedy osoby na poziomie postkonwencjonalnym wybierają ogólne zasady moralne. Na tym poziomie znajduję się dwa ostatnie stadia piąte i szóste.

Stadium społecznej umowy oraz praw jednostki – charakteryzuje je perspektywa racjonalnej osoby, zdającej sobie sprawę z wartości oraz praw istniejących niezależnie od związków społecznych, rozgraniczającej moralny oraz legalny punkt widzenia, a także świadomej tego, że mogą być one ze sobą w konflikcie. Cechuje je również silne poczucie obowiązku wobec prawa i zawartych umów, połączone z przeświadczeniem, że te prawa i obowiązki powinny opierać się na racjonalnym rachunku jak największego pożytku i dobra dla jak największej liczby osób. Wiele wartości jest zrelatywizowanych do grupy, do której się należy i przestrzega się umowy. Są pewne bezwzględne wartości, takie jak życie oraz wolność, ważniejsze od wszystkich innych i powinny być one przestrzegane niezależnie od zdania większości.

Stadium powszechnych zasad etycznych – charakteryzuje się perspektywą moralnego punktu widzenia, który powinien być podstawą wszelkiego porządku społecznego oraz norm społecznych, potrzeba przestrzegania powszechnych zasad etycznych,  przekonanie o ich ważności i poczucie osobistego zobowiązania wobec nich. Zatem poszczególne prawa lub normy społeczne są uznawane z tego powodu, że powstają na podstawie tych zasad. Gdy prawo nie jest zgodne z tymi zasadami, jednostka wybiera zasady sprawiedliwości: równość i prawa człowieka oraz szacunek dla godności istot ludzkich jako indywidualnych osób. Należy jednak pamiętać, że większość dorosłych w społeczeństwach zachodnich znajduje się na poziomie konwencjonalnym.

Moralność Kohlberga a dyplomacja

Dokonując oceny moralnej postępowań dyplomatów, można śmiało wykorzystać zaprezentowany model Kohlberga. Szczególnie w odniesieniu do postępowań, które ocierają się o granice działań niemoralnych. Ponadto model Kohlberga, pozwala na zrozumienie wielu postępowań, które w swojej naturze, zakorzenione są w bardziej lub mniej rozwiniętych stadiach określonych przez Kohlberga. Przy czym należy pamiętać, że świadomość moralna określonych działań, pozwala nam na unikanie błędów oraz prowadzi do poprawnego realizowania zadań.

Źródło:

A. Mirski, Etos twórczy w administracji publicznej w: Etos urzędnika, (red.) D. Bąk, Warszawa 2007.

Zdjęcie: mobileinsider.net