Posted by Paweł A. Makowski

Kiedy przechodzimy od czasów prehistorycznych do historycznych, zaczynamy dysponować materiałem źródłowym, który pozwala na poruszanie się po pewniejszym gruncie. Od momentu narodzin państwa w okresie starożytnym, możemy śledzić bardziej dokładnie dyplomację i formy, jakie przybierała. Jednym z najstarszych znanych dokumentów dyplomatycznych jest:

Traktat pokoju i sojuszu zawarty w 1278 r. p.n.e. między faraonem Ramzesem II, a królem Hetytów Hatuszylem III.

Jedno z jego postanowień brzmi:

Jeżeli Ramzes rozgniewa się na swoich niewolników, gdy ci zbuntują się ruszy on, aby ich poskromić, król Hetytów powinien uczynić to wraz z nim.

Postanowienie to, podobnie jak teksty innych zachowanych dokumentów epoki świadczą, że dyplomacja świata starożytnego, służyła celom polityki zagranicznej ówczesnych państw. Głównym celem polityki zagranicznej państwa wczesnej epoki starożytnej takich jak: Egipt pod rządami Faraonów, królestwo Hetytów, Asyria, Babilon, Chiny czy Indie były podboje obcych ziem, zdobywanie niewolników, jako cennej siły roboczej i wreszcie grabież zbiorów i mienia.

Zatem polityka zagraniczna wczesnych czasów starożytnych opierała się na dwóch podstawach:

  • Silnej organizacji wojskowej
  • Dyplomacji

Zgodnie z podstawowymi celami polityki podbojów dyplomacja tych państw ograniczała się do stosunkowo wąskiego kręgu zagadnień. Najsilniejszą bronią i najskuteczniejszą metodą dyplomacji był nacisk, groźba zastosowania siły, wojna, jak również szeroko rozbudowany system szpiegostwa, stosowany zarówno w dziedzinie wojskowej, jak i polityce.

Już w tym okresie rozwijały się liczne instytucje i zwyczaje dyplomatyczne, tj. wysyłanie poselstw do obcych państw, korespondencja dyplomatyczna, umowy i spotkanie między mocarstwami.

Dyplomacja starożytnych Chin

Rozległą działalność z krajami sąsiadującymi prowadziły starożytne Chiny, a posłowie chińscy docierali do państw Azji Południowo-Wschodniej. Tam też narodził się protokół i etykieta prowadzenia negocjacji. Dyplomacja chińska była również pierwszą, która doprowadziła do podpisania najwcześniej znanego w dziejach paktu o nieagresji. W połowie VI w. p.n.e., władcy chińskich księstw i królestw zawarli wielką koalicję przeciwko najazdom wojowniczych plemion zwanych „Hun-nu”. Układ koalicyjny zobowiązywał strony do rozstrzygania wszystkich spornych kwestii w sposób pokojowy, a w razie konieczności wnosić je do czegoś w rodzaju sądu rozjemczego. Porozumienie powyższe nie było jednak przestrzegane. Chiny wkroczyły w okres swych dziejów, który określa się mianem Epoki Walczących Królestw, który zakończył się powstaniem jednolitego cesarstwa. W okresie dynastii Han (206 p.n.e. – 220 n.e.) zbudowano wielkie i scentralizowane państwo chińskie. Prowadziło ono bardzo aktywną dyplomację, kierowaną przez kancelarie cesarską, która w imieniu władcy wysyłała liczne misje dyplomatyczne. W początkowym okresie sprawowania władzy przez dynastię Han narodził się zwyczaj sporządzania raportów pisemnych po zakończeniu misji.

Dyplomacja starożytnych Indii

Szeroką działalność dyplomatyczna prowadziło również starożytne państwo indyjskie. Indie okresu Mauriów prowadziły aktywna politykę zagraniczną, a ich posłowie pojawiali się w Egipcie, Syrii, Macedonii, a nawet w Rzymie. Spośród ogromnej spuścizny piśmiennej po starożytnych Indiach pozostały także Prawa Manu. Według tradycji Manu był protoplastą Ariów, którzy starli straszą cywilizację na półwyspie i stworzyli własną, ściśle związaną ze swoją religią, braminizmem. Prawa Manu obowiązywały prawdopodobnie od początku panowania Ariów na półwyspie Indyjskim. Poza prawami i obowiązkami Ariów, rozważaniami filozoficznymi, religijnymi i moralnymi, zasadami kierowania państwem, sporo uwagi poświęcały dyplomacji. Według tego tekstu, dyplomacja powinna polegać przede wszystkim na zapobieganiu wojnom i umacnianiu pokoju z innymi państwami. Manu wręcz nakazywał rozstrzyganie najtrudniejszych problemów między państwami na drodze negocjacji i kompromisów. Użycie siły lub jej groźba traktowane były jako ostateczność. Pokój i wojna miały zależeć w pierwszej kolejności od przedstawicieli danego państwa, a więc od posłów. Manu zalecał bardzo staranny i ostrożny ich dobór. Powinni być to ludzie obdarzenie przymiotami takimi jak: wykształcenie, doskonała pamięć, a przede wszystkim umiejętność zjednywania sobie i swojemu krajowi obcych monarchów i ich przedstawicieli. Powinni również informować swego władcę w sposób rzetelny i obiektywny.

Obraz dyplomaty i dyplomacji został w Prawach Manu wyidealizowany. Gdyż tamta rzeczywistość w znacznym stopniu odbiegała od owego wzorca, co zresztą, zważywszy na ludzką naturę, nie jest w cale dziwne. Z zasadami wyrażonymi w Prawach Manu rozmijał się jeden z największych teoretyków i praktyków hinduskiej dyplomacji, żyjący około dwa i pół tysiąca lat temu, Kautilia zwany też Czanakią. Był on głównym doradca w sprawach dotyczących polityki zagranicznej króla Czandragupty.

Kautilia i jego traktat

Zostawił po sobie traktat Arthasastra, poświęcony władzy, jej sprawowaniu oraz polityce zagranicznej i dyplomacji. W dziele tym Kautilia zapisał jedną z podstawowych praw przez wieki wyznaczających zasady funkcjonowania państwami w stosunkach ze światem zewnętrznym – sąsiad jest naturalnym wrogiem, zaś sąsiad sąsiada naturalnym sojusznikiem. Dokonał on również klasyfikacji stosunków z innymi państwami, wyróżniając sześć ich rodzajów: pokój i sojusz, neutralność, przygotowania do wojny, poszukiwanie sojuszników, wojna z jednym krajem oraz rokowania pokoju z innymi. W polityce zagranicznej wszystkie środki miły być dozwolone do osiągnięcia zamierzonego celu. Na podstawie tego uważał, iż oprócz prowadzenia szeroko zakrojonych działań dyplomatycznych, należy wykorzystywać wywiad, odwoływać się do groźby użycia siły i w razie konieczności nie wahać się przed jej użyciem. Zalecał nawet przygotowanie zamachów stanu i polityczne zabójstwa wrogich władców. Jednakże pomimo tak drastycznych metod podstawą działań powinna być aktywna dyplomacja. Zresztą był on doskonałym praktykiem w tym zakresie aktywności państwowej. Dzięki dyplomacji Kautilii, Czandragupta, zdobył tron, zjednoczył północne, zachodnie i centralne Indie oraz zawarł sojusz z jednym z wodzów armii Aleksandra Wielkiego, Seleukosem rządzącym Persją.

Wstęp do kategorii: Historia dyplomacji, znajduje się we wpisie pt.: Dzieje dyplomacji”.

Źródło: R. Bania, Z dziejów dyplomacji, w: Dyplomacja (red.) M. Wilk, Łódź 2002.

Zdjęcie: www.bbc.co.uk