Posted by Paweł A. Makowski

Kontynuując wpisy z serii Historia dyplomacji, zostanie omówiona druga część dyplomacji starożytności, która w całości zostanie poświęcona wielkiemu dorobkowi starożytnej Grecji.

Dyplomacja w różnych formach i zakresie, rozwijała się również w świecie zachodu. Za ojców zachodniej dyplomacji można uznać, starożytnych greków. Rozbicie polityczne Grecji, stwarzało niejako naturalne podłoże do rozwoju kontaktów dyplomatycznych. Wielka liczba państw-miast stwarzała ogromne możliwości przed ich dyplomacją, co rodziło okazje rozwoju różnorakich zwyczajów dyplomatycznych oraz organizacji kontaktów z innymi państwami. Jest to jedna z najważniejszych przyczyn, w wyniku których Grecja najintensywniej ze wszystkich starożytnych cywilizacji rozwijała dyplomację.

Starożytna Grecja

Starożytni Grecy przez długi czas uważali innych ludzi za barbarzyńców. O ile jednak w naszym odczuciu jest to stwierdzenie o znaczeniu pejoratywnym, to w owym czasie oznaczało każdego, kto nie był Grekiem. Stopniowo ich ekspansja kolonizacyjna poszerzała horyzonty myślowe, co powodowało, że ich aktywność polityczna zaczęła opierać się na podstawach prawnych, a nie na zasadach aneksji. W tym względzie Grecy przejęli wiele od Persów.

Iliada Homera

Z początkami dyplomacji u Greków, spotykamy się w Iliadzie Homera. Chociaż jest ona opisem starcia zbrojnego Achajów z Trojanami, możemy w niej znaleźć odniesienia do ówczesnej polityki dyplomatycznej. Pomimo, iż Achajowie przybywali z zamiarem zdobycia i zniszczenia Troi, to walka została poprzedzona rokowaniami dyplomatycznymi. Kiedy znaleźli się pod Troją, Priam próbował rokowań, oferując zawarcie pokoju. Jednakże ostatecznie nic z tego nie wyszło i los Troi musiał się dopełnić.

Stosunki zewnętrzne

Ustabilizowane formy związków Greków ze światem zewnętrznym ukształtowały się ostatecznie w piątym i czwartym wieku p.n.e. Zapisy z Konferencji Spartańskich świadczą, że w piątym wieku Grecy, wypracowali  pewien system stałych stosunków dyplomatycznych, a członkom misji dyplomatycznych przysługiwały określone immunitety, ciesząc się należną powagą. Miasta-państwa przyjęły praktykę wyboru największych mówców, osób biegłych w prawie, jako swych przedstawicieli. Ich zadanie polegało na reprezentowaniu interesów swojego miasta przed zgromadzeniami ludowymi innych miast i związków miast. Nie oczekiwano od nich zbierania informacji dotyczących miast, które odwiedzali lub sporządzania raportów po powrocie z misji. Mieli po prostu wygłaszać przekonywujące przemówienia. Nie ustanawiano stałych przedstawicielstw, jednakże ukształtowała się pewna forma reprezentacji konsularnej, jaką była instytucja proksenii. Było to prawo gościnności, któremu boską moc nadawał najwyższy bóg Zeus. Właśnie ta instytucja jest uważana za genezę współczesnej służby konsularnej. Początkowo cudzoziemcy przebywający w greckich polis byli pozbawieni wszelkiej opieki. Dopiero w VI w. p.n.e. rozciągnięto na nich prawo gościnności. Początkowo miało ono charakter indywidualny, prywatny. Polegało ono na tym, że cudzoziemiec, oddawał się pod opiekę jednemu z obywateli miasta, który stawał się jego protektorem i gwarantem w sprawach prawnych i handlowych. Opiekunowi przysługiwał tytuł proksena. Proksenami zazwyczaj zostawali zamożni obywatele, cieszący się wpływami we własnym polis. Zasadniczo funkcję swą pełnili honorowo, ale państwo wynagradzało ich w inny sposób, chociażby różnymi zaszczytami, czy szczególną przychylnością wobec ich interesów na własnym terenie.

Ekspansja terytorialna

Wielka ekspansja terytorialna Greków, spowodowała między innymi powstanie licznych kolonii na wybrzeżach całego Morza Śródziemnego. Kolonie greckie pod względem politycznym były samodzielnie rządzonymi państwami, chociaż utrzymywały bliskie kontakty z państwem z którego pochodzili ich założyciele. W wyniku kolonizacji liczba greckich państw-miast , uległa znacznemu zwiększeniu, co komplikowało jeszcze bardziej ich wzajemne relacje. Stale zawierano i łamano różnego rodzaju pakty i traktaty.

Amfiktionia

Jedną z ważniejszych instytucji greckiego życia politycznego, stanowiła amfiktionia. Zapewne istniała już w okresie mitycznym, natomiast w okresie klasycznym była już wyraźnie zakorzeniona. Podstawą tworzenia amfiktionii była religia i miejsce kultu. Zwykle łączyła państwa znajdujące się w pobliżu ważnego sanktuarium. Najważniejszą była amfiktionia delficka, związana ze świątynią Apolla w Delfach. Członkom amfiktionii, przysługiwało prawo eksterytorialności i inne przywileje dyplomatyczne. Zobowiązywali się oni nigdy nie niszczyć innego miasta będącego członkiem związku, nigdy nie odcinać dostępu do wody, czy to w czasie wojny, czy pokoju, a najważniejszym zobowiązaniem było powstrzymywanie się od pogwałcenia uświęconych praw świątyni i ochrony jej dóbr. Na łamiących powyższe zobowiązania Zgromadzenie Amfiktionii, miało prawo nakładać odpowiednie sankcje. Było to więc porozumienie religijno-polityczne.

Jednakże o wiele ważniejsze były ugrupowania powstające, wokół jednego bądź kilku silnych państw takie jak: Związek Peloponeski, Związek Delijski, czy chociażby Unia Panhelleńska tworzona przez Filipa Macedońskiego. Ich głównym celem była obrona przed atakiem silniejszego wroga, przede wszystkim przed Królestwem Persów. Złożoność greckiego życia politycznego powodowała, że pomiędzy państwami-miastami, ich związkami stale kursowali różnego rodzaju przedstawiciele i reprezentanci. Cieszyli się oni licznymi przywilejami tj. wyłączenie spod jurysdykcji cywilnej i karnej w miejscach, w których przebywali. Mieli prawo wolnego przejazdu, nawet przez wrogie terytorium. Stanowili uosobienie suwerenności swoich państw. Ich korespondencja dyplomatyczna była nienaruszalna, nawet gdy pochodziła z lub była skierowana do wrogiego państwa, wobec tego, na którego terytorium przebywali. Nie obowiązywały ich opłaty celne. Obowiązki ich były różne: prowadzenie negocjacji wiodących do podpisania traktatu pokoju, o przyjaźni, współpracy handlowej, wykupywanie żołnierzy z niewoli, wręczanie podarunków itp.

Konferencje międzynarodowe

Warto również wspomnieć, iż historia Grecji klasycznej, dostarcza przykładów konferencji międzynarodowych. W roku 448 p.n.e. Perykles wysłał poselstwo do wszystkich miast greckich, zapraszając do Aten ich delegatów na kongres, w trakcie którego miano przedyskutować między innymi takie kwestie, jak: odbudowę świątyń zburzonych przez Persów, zapewnienie wolności żeglugi, utrwalenie pokoju w Grecji. Jednakże z powodu oporu państw peloponeskich, obawiający się wzrostu potęgi Aten, kongres ten nie odbył się.

W roku 338 p.n.e. Filip Macedoński zwołał do Koryntu kongres pokoju, nazywany synhedrionem. Poświęcono go uporządkowaniu spraw ogólnogreckich. Na kongres przybyli przedstawiciele wszystkich państw greckich, za wyjątkiem Sparty. Pod dyktando Filipa ogłoszono koniec wojen w Grecji i ustanowienie pokoju. Przedstawiciele państw greckich zawarli „wieczysty sojusz” z Macedonią. W ten sposób władca Macedonii utrwalał swoją hegemonię w Grecji po zwycięstwie pod Cheroneą.

Dyplomacja hellenistyczna

Grecka dyplomacja w swej formie otwartej, ludowej, powszechnie dostępnej zmieniła się wraz z upadkiem instytucji demokratycznych. W królestwach hellenistycznych powstałych po śmierci Aleksandra Wielkiego dyplomacja wyraźnie odmieniła swe oblicze. Nie była już tak otwarta, jak poprzednio. Można ją chyba określić mianem „gabinetowej”, albowiem rodziła się na dworze królewskim, z dala od poddanych, a przede wszystkim miała podkreślać absolutną suwerenność władzy monarszej.

W okresie hellenistycznym, następowała przede wszystkim instytucjonalizacja dyplomacji. We wszystkich krajach funkcjonowali specjalni wysłannicy władców do spraw kontaktów z zagranicą, czyli dyplomaci. W niektórych państwach, jak chociażby w Egipcie istniały osobne kancelarie. Do ich obowiązków należało wysyłanie i przyjmowanie posłów, przygotowywanie pism i odpowiedzi władców w korespondencji z władcami innych państw, prowadzenie rokowań w zakresie problemów interesujących państwa oraz pośredniczenie w mariażach politycznych.

Dyplomacja zaczęła się łączyć z wyszukanym ceremoniałem dla podkreślenia chwały władcy. Posłów wysyłano nie tylko w misjach doraźnych, ale i na dłuższy czas. Pojawiał się również kategoria posłów tajnych, ukrywających rzeczywisty cel swej misji pod przykryciem działalności handlowej. Ówczesnych dyplomatów obowiązywały niepisane, lecz ściśle przestrzegane, zasady postępowania. Kształtowała się zatem w ten sposób etykieta dyplomatyczna. Nie wolno było przerywać swojemu rozmówcy, czyli negocjatorowi drugiej strony, należało być opanowanym, skrywać radość, jak i gniew, powstrzymywać się od ironii, a podczas uczt zachowywać umiar i wstrzemięźliwość przede wszystkim w piciu. Opanowanie, ogłada i uprzejmość to cechy, które musiał posiadać dyplomata hellenistyczny.

Podsumowanie

Powyższy przegląd pozwala stwierdzić, iż instytucje dyplomatyczne starożytnej Grecji, osiągnęły wysoki poziom organizacji i rozwoju. Na tym tle pierwsi przedstawiciele Rzymu, pojawiający się w świecie hellenistycznym musieli czynić wrażenie nieokrzesanych. Jednak dyplomacja imperium rzymskiego będzie przedmiotem kolejnego wpisu, do którego lektury już dzisiaj serdecznie zapraszam.

Wstęp do kategorii: Historia dyplomacji, znajduje się we wpisie pt.: Dzieje dyplomacji”.

Źródło: R. Bania, Z dziejów dyplomacji, w: Dyplomacja (red.) M. Wilk, Łódź 2002.

Zdjęcie: www.malyindywidualista.com