Posted by Paweł A. Makowski

W kolejnym wpisie z serii zatytułowanej historia dyplomacji, zostanie omówiony temat dyplomacji Bizancjum. Nowa średniowieczna Europa powstała na gruzach imperium rzymskiego. Prowincje Zachodniego cesarstwa zostały podporządkowane przez plemiona gockie, które rozpoczęły proces formowania własnych organizmów państwowych. Początkowo struktura organizacyjna tych państw była słaba. Ich nietrwałość, jak również ograniczone cele polityki zagranicznej, sprawiały, że ich dyplomacja była prymitywna, o ograniczonym zasięgu. Jedynie dyplomacja bizantyjska, we wczesnym średniowieczu, będąca wszakże spadkobierczynią imperium cezarów, odróżniała się wyraźnie od całej reszty. Podstawowymi wyróżnikami była silna organizacja polityczna, , przesadnie uroczyste formy ceremonialne, zręczność, przebiegłość oraz umiejętność wykorzystywania na swoją korzyść stosunków handlowych, kulturalnych i religijnych. Głównie dzięki dyplomacji Bizancjum zdołało przetrwać aż do połowy XV wieku, czyli tysiąc lat dłużej, niż imperium zachodnie.

Dwór cesarzy bizantyjskich

W okresie od VI do IX wieku, wspaniały dwór cesarzy bizantyjskich był miejscem spotkań ambasad przybywających z wszystkich zakątków świata. Dyplomacja Bizancjum posiadała odpowiednik, ministerstwa spraw zagranicznych, jak również specjalną instytucję Sirinion Barbarón, która zajmowała się przyjmowaniem zagranicznych przedstawicieli i ich sprawami. Departament spraw zagranicznych funkcjonował pod nadzorem szefa rządu cesarskiego (magister officiorum) i pod bezpośrednim kierownictwem „wielkiego logotety”, który był odpowiednikiem ówczesnego ministra spraw zagranicznych i szefa protokołu dyplomatycznego. Zadanie tego urzędnika polegało na załatwianiu spraw związanych z przyjmowaniem obcych poselstw i wysyłanie własnych za granicę.

Na dworze cesarskim istotna, a może najważniejszą rolę odgrywał wyszukany ceremoniał, który był obliczony na olśnienie i zastraszenie przedstawicieli obcych państw. Pomagał ukryć za zasłoną przepychu i bogactwa rzeczywistą słabość i przekonań przybywających, że Bizancjum wciąż stanowi liczącą się i niebezpieczną potęgę.

Ceremoniał bizantyjski

Ważniejsze misje dyplomatyczne cesarz przyjmował na specjalnej audiencji, w Sali tronowej, w pełnym majestacie, ze wszystkimi insygniami władzy. Często towarzyszyła mu małżonka, jak również tłum dygnitarzy i urzędników. Przed tronem cesarskim stały pozłacane drzewa, na których śpiewały pozłacane ptaki. Po obu stronach tronu siedziały złote lub pozłacane lwy, które ryczały i uderzały ogonami o podłogę. Dla wywarcia większego wrażenia skonstruowano przemyślny mechanizm, który powodował, że gdy zgięty w pokłonie poseł zbliżył się do cesarskiego tronu, ten unosił się w powietrzu. Audiencja u cesarza miała tylko znaczenie ceremonialne, właściwe rozmowy prowadzili dworscy urzędnicy pomiędzy audiencją powitalną a pożegnalną.

Dwór konstantynopolski

Na dworze konstantynopolskim wypracowano, ścisłe przepisy, dotyczące przyjmowania posłów, których kraje utrzymywały stosunki dyplomatyczne z Bizancjum. Ambasadorowie reprezentujący swych monarchów mogli prowadzić rokowania, jedynie w granicach określonych przez ich pełnomocnictwa, gdy zachodziła konieczność, musieli udawać się z powrotem, aby uzyskać nowe. Przyjmowani ambasadorowie wręczali cesarzowi po swym przybyciu listy uwierzytelniające. Podobnie i posłowie cesarscy byli wyposażani w oficjalne listy uwierzytelniające i ścisłe instrukcje dotyczące meritum sprawy. Formułowano je na piśmie, chociaż często uzupełniano je o tajne instrukcje wydawane ustnie. Ambasadorowi cesarskiemu nie wolno było wykroczyć poza określone w ten sposób pełnomocnictwa. Zgodę na wolną rękę w negocjacjach otrzymywali jedynie najbardziej zaufani wodzowie armii, którzy nierzadko pełnili również funkcje dyplomatyczne.

Znaczenie dyplomacji Bizancjum

Dyplomacja Bizancjum wywarła ogromny wpływ na dyplomację państw ówczesnego świata. Dostarczała wzorców, które inni monarchowie starali się naśladować, mimo iż nie dysponowali środkami i aparatem urzędniczym na miarę tego, którym dysponowało cesarstwo bizantyńskie.

Wstęp do kategorii: Historia dyplomacji, znajduje się we wpisie pt.: Dzieje dyplomacji”.

Źródło: R. Bania, Z dziejów dyplomacji, w: Dyplomacja (red.) M. Wilk, Łódź 2002.

Zdjęcie: emilianpralat.wix.com